Non — O'zbekiston va Markaziy Osiyoning eng qadimiy va muqaddas taomi hisoblanadi. Arxeologik tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bu hududlarda non pishirish an'anasi miloddan avvalgi III–II ming yilliklarga borib taqaladi.
Ipak yo'li va non
Ipak yo'li bo'ylab o'tgan savdogarlar non pishirish sirlarini boshqa xalqlarga ham yetkazgan. Samarqand, Buxoro va Xiva — bu shaharlar nafaqat savdo markazlari, balki novvoylik an'analarining ham beshigi hisoblangan. O'rta asrlardagi arab sayohatchilari o'z qaydlarida Markaziy Osiyo nonining alohida ta'mi va xushbo'yligi haqida yozib qoldirgan.
Mashhur olim Al-Beruniy (973–1048) o'z asarlarida Xorazm va Movarounnahr aholisining non pishirish usullarini batafsil tasvirlab bergan. Ibn Battuta (1304–1368) esa Samarqand va Buxoroda yegan nonni "dunyodagi eng mazali non" deb atagan.
Tandir — asriy texnologiya
Tandir — nonni pishirish uchun ishlatiladigan maxsus gil pech — O'rta Osiyo madaniyatining ajralmas qismiga aylangan. Qadimgi tandirlar arxeologik qazishmalar davomida Samarqand yaqinidagi Afrosiyob shahrida topilgan bo'lib, ular miloddan avvalgi I ming yillikka oid ekanligi aniqlangan.
Tandir texnologiyasi oddiy ko'rinsa-da, aslida murakkab muhandislik yechimini ifodalaydi. Gil va somon aralashmasidan tayyorlangan tandir devorining qalinligi va shakli issiqni uzoqroq ushlab turadi. Yuqori harorat (400–500 °C) tez va tekis pishirishni ta'minlaydi.
"Samarqandning noni shunchalik mashhurki, uni boshqa shaharlarga sovg'a sifatida olib ketishadi." — Ibn Battuta, XIV asr
Amir Temur davri
XIV–XV asrlarda Amir Temur saltanatida novvoylik alohida kasb sifatida shakllanib, novvoylar jamiyatda yuqori mavqega ega bo'lgan. Temur o'zi ham non sifatiga katta e'tibor bergan — rivoyatlarga ko'ra, u safar paytida ham yangi non yeyishni talab qilgan va buning uchun maxsus novvoylarni yonida olib yurgan.
Bu davrda Samarqand va Buxoro novvoyxonalari shaharlarda alohida mahallalar — "novvoylar mahallasi"ni tashkil etgan. Bu an'ana keyingi asrlarda ham saqlanib qolgan.
Zamonaviy davr
Sovet davri (1917–1991) an'anaviy novvoylikka katta zarar yetkazdi: ko'plab novvoyxonalar yopildi, sanoat usulida ishlab chiqarish joriy etildi. Ammo O'zbekiston mustaqillikka erishgandan so'ng (1991) an'anaviy tandir non pishirish yana tiklanib, milliy boylik sifatida yangidan tiklandi.
Bugun O'zbekistonning har bir shahar va qishlog'ida tandir novvoyxonalari ishlaydi. Ular nafaqat non ishlab chiqarish joylari, balki mahalla hayotining tirik yuragiga aylangan.